ดอยตุงจากเขาหัวโล้นสู่ผืนป่า เรื่องการฟื้นป่าและอาชีพของคนบนดอย
4 กันยายน 2569
ดอยตุงกลับมาเป็นผืนป่าได้ เพราะการปลูกต้นไม้ที่นั่นเดินไปพร้อมกับการทำให้คนบนดอยมีรายได้ ไม่ใช่การปลูกต้นไม้อย่างเดียวแล้วรอให้ป่าโต
เหตุผลง่ายกว่าที่คิด ถ้าคนที่อยู่ในพื้นที่ยังไม่มีทางทำกินอื่น ป่าที่ปลูกใหม่ก็จะถูกถางซ้ำอีกรอบ แต่ถ้าป่ากับปากท้องไปด้วยกันได้ คนในพื้นที่จะกลายเป็นคนดูแลป่าเสียเอง ลำดับข้างล่างเล่าเรื่องนี้แบบกว้างๆ ให้เห็นภาพก่อนขึ้นไปเที่ยวจริง
1. ภาพตั้งต้น: ดอยที่โล่งจนเห็นดินแดง
ในอดีต ป่าบนดอยตุงและเทือกดอยรอบๆ ถูกแผ้วถางไปมาก ทั้งเพื่อทำไร่ เผาเพื่อเตรียมพื้นที่ และปลูกพืชเสพติดอย่างฝิ่น ผู้คนในพื้นที่หลายกลุ่มชาติพันธุ์มีทางเลือกในการหาเลี้ยงชีพน้อยมาก การศึกษาและบริการพื้นฐานก็เข้าไม่ถึง พอป่าหาย น้ำในลำห้วยก็ไม่สม่ำเสมอ ดินหน้าดินถูกชะลงมาทุกฤดูฝน
2. เริ่มจากคำถามว่าคนจะอยู่อย่างไร
โครงการพัฒนาดอยตุง อันเนื่องมาจากพระราชดำริ ริเริ่มโดยสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี แนวคิดสำคัญที่คนพูดถึงเสมอคือการมองคนกับป่าเป็นเรื่องเดียวกัน ปัญหาป่าแก้ไม่ได้ถ้ายังไม่แก้ปัญหาความยากจน และการเลิกปลูกฝิ่นจะยั่งยืนไม่ได้ถ้าไม่มีอาชีพอื่นมารองรับ
เรื่องประวัติฝิ่นในภูมิภาคนี้มีพิพิธภัณฑ์เล่าไว้ละเอียดอยู่แล้วที่สามเหลี่ยมทองคำ ส่วนที่ดอยตุง สิ่งที่น่าดูคือคำตอบว่าหลังจากนั้นผู้คนเดินต่ออย่างไร
3. ปลูกป่าโดยให้ชาวบ้านเป็นคนลงมือ
การฟื้นป่าบนดอยตุงชวนชาวบ้านในพื้นที่มาร่วมปลูกและดูแล ทั้งป่าที่ปล่อยให้ฟื้นเป็นป่าธรรมชาติ และพื้นที่ที่ปลูกไม้ซึ่งคนใช้ประโยชน์ได้ เมื่อคนมีส่วนในการดูแล ป่าก็ไม่ใช่ของคนนอกที่มาล้อมรั้วไว้ แต่เป็นของที่ชุมชนช่วยกันรักษา ปัญหาไฟป่าในหน้าแล้งก็มีคนในพื้นที่คอยเฝ้าระวัง
ผลที่ตามมาไม่ได้เกิดภายในปีสองปี ป่าต้องใช้เวลานานกว่าจะกลับมามีร่มเงา แต่เมื่อขับขึ้นดอยตุงทุกวันนี้ ถนนสองข้างทางร่มรื่นจนคนมาครั้งแรกนึกไม่ออกว่าเคยเป็นภาพแบบในข้อแรก
4. อาชีพใหม่ที่เติบโตใต้ร่มไม้
อาชีพที่ส่งเสริมให้ทำแทนการปลูกฝิ่นมีหลายอย่าง ที่คนรู้จักกันดีคือกาแฟอาราบิก้าซึ่งปลูกใต้ร่มไม้ใหญ่ได้ ต้นแมคคาเดเมีย และงานหัตถกรรมหลายประเภทที่คนในพื้นที่ฝึกฝนจนเป็นอาชีพ รายได้จากของเหล่านี้ทำให้ป่ากับการทำกินไม่ต้องแย่งพื้นที่กัน
สิ่งที่น่าสังเกตคือ ผลผลิตจากดอยถูกพัฒนาให้มีคุณภาพพอจะขายในตลาดทั่วไปได้ ไม่ได้พึ่งความสงสารของคนซื้อ ซึ่งเป็นหัวใจที่ทำให้อาชีพเหล่านี้อยู่ได้นาน
5. ภาพที่นักท่องเที่ยวเห็นได้ในวันนี้
ใครขึ้นดอยตุงวันนี้จะได้เห็นป่าเขียวตลอดเส้นทาง ร้านค้าที่ขายผลผลิตของโครงการและชุมชน และหมู่บ้านที่ยังใช้ชีวิตอยู่บนดอย ป่าที่ฟื้นยังเป็นต้นน้ำให้ที่ราบด้านล่างด้วย เทือกดอยทางเหนือของจังหวัดมีระบบน้ำใต้ดินซับซ้อน อย่างที่อุทยานถ้ำหลวงซึ่งต้องเคารพกฎและระวังน้ำในหน้าฝนทำให้คนทั้งโลกได้รู้จัก
ถ้ามีเวลาอีกวัน ป่าใกล้ตัวเมืองก็เดินดูได้ เช่นเส้นทางสั้นๆ ไปน้ำตกขุนกรณ์ที่เดินจบได้ในครึ่งวัน ส่วนครอบครัวที่พาพ่อแม่สูงวัยมาด้วย วันหลังขึ้นดอยอาจพักขาด้วยการไปนั่งแช่บ่อน้ำแร่ร้อนที่เลือกอุณหภูมิให้เหมาะกับวัย
6. เราช่วยต่ออย่างไรได้บ้าง
ซื้อของจากร้านของโครงการหรือของชุมชนบนดอยแทนของที่ไม่รู้ที่มา เดินในเส้นทางที่กำหนด เก็บขยะกลับลงมา และไม่เด็ดพืชหรือดอกไม้ป่ากลับบ้าน หน้าแล้งงดก่อไฟทุกชนิด ส่วนเรื่องการแต่งกายและข้อปฏิบัติในเขตพระตำหนัก ให้ทำตามป้ายและคำแนะนำของเจ้าหน้าที่
คนที่อยากเข้าใจเรื่องนี้ให้ลึกขึ้น ลองหาหนังสือสิ่งแวดล้อมที่เล่าเรื่องฟื้นป่าควบคู่กับรายได้ชุมชนมาอ่านประกอบ หลายเล่มหยิบกรณีแบบดอยตุงไปเป็นตัวอย่าง และพอได้ขึ้นไปเห็นของจริง จะอ่านแล้วนึกภาพออกชัดขึ้นมาก
ก่อนลงจากดอย ลองซื้อกาแฟสักถุงจากร้านของโครงการหรือของชุมชน แล้วกลับไปชงที่บ้านในเช้าวันแรกหลังทริป พร้อมอ่านฉลากว่ามันมาจากไหน แค่นั้นก็พอให้ป่าแห่งนี้อยู่ในความคิดเรานานกว่าภาพในมือถือ