พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเชียงแสน อ่านเรื่องเมืองโบราณริมโขงก่อนออกไปเดินดูวัดร้าง
2 พฤศจิกายน 2569
เช้าที่เชียงแสน ไอหมอกบางๆ ยังเกาะผิวแม่น้ำโขง เสียงเครื่องยนต์เรือดังมาเป็นพักๆ แล้วเงียบไปนานกว่าเสียงไก่ขันในชุมชน แดดอ่อนตกลงบนอิฐเก่าสีส้มหม่นของเจดีย์องค์หนึ่งที่ไม่มีป้ายบอกชื่อ ตรงนั้นแหละที่คนมาเที่ยวมักหยุดถ่ายรูป แล้วเดินผ่านไปโดยไม่รู้ว่ากองอิฐนั้นเคยเป็นอะไร
เชียงแสนเป็นเมืองโบราณริมแม่น้ำโขงที่ยังเห็นแนวกำแพงและคูเมือง วัดเก่าและซากโบราณสถานกระจายอยู่ทั้งในและนอกกำแพงเป็นจำนวนมาก บางแห่งยังเป็นวัดที่มีพระสงฆ์อยู่ บางแห่งเหลือเพียงฐานเจดีย์กลางสวน ถ้าเดินดูโดยไม่มีพื้นอะไรเลย ซากแต่ละแห่งจะดูคล้ายกันไปหมด พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเชียงแสนจึงเป็นจุดเริ่มที่ดีก่อนออกไปเดินเมือง
ในห้องจัดแสดงมีเรื่องอะไรรออยู่
ห้องจัดแสดงเล่าเรื่องของเมืองและแผ่นดินแถบนี้ผ่านของจริง ส่วนที่คนมักยืนนานคือพระพุทธรูปและโบราณวัตถุในงานศิลปะล้านนา ซึ่งงานช่างแบบเชียงแสนเป็นส่วนสำคัญ ลองสังเกตพระพักตร์ ทรวดทรง และท่านั่งของพระพุทธรูปแต่ละองค์ แล้วอ่านป้ายว่าจัดกลุ่มไว้อย่างไร จะเริ่มเห็นว่างานแต่ละยุคมีหน้าตาของตัวเอง
อีกส่วนหนึ่งเป็นของใช้ในชีวิตประจำวันของกลุ่มชาติพันธุ์ในเชียงราย ทั้งเครื่องแต่งกาย เครื่องมือทำมาหากิน และข้าวของในบ้าน ส่วนนี้ช่วยให้เห็นว่าเมืองริมโขงไม่ได้มีแค่เรื่องของวัดกับกษัตริย์ แต่มีผู้คนหลายกลุ่มที่ใช้ชีวิตร่วมแผ่นดินกันมาตลอด
“ดูในพิพิธภัณฑ์ให้ทั่วก่อนเถอะ แล้วค่อยออกไปเดินวัดร้าง อิฐแต่ละก้อนจะเล่าเรื่องให้ฟังเอง ไม่ใช่แค่กองดินเผาเก่าๆ”
— ตัวอย่างคำแนะนำแบบที่คนเชียงแสนมักบอกแขกที่แวะมาถามทาง
ใช้เวลาในพิพิธภัณฑ์ให้คุ้ม
- อ่านป้ายช้าๆ อย่างน้อยในส่วนที่เล่าประวัติเมือง ข้อมูลตรงนั้นจะได้ใช้ตลอดทั้งวัน
- ถ้าอนุญาตให้ถ่ายรูป เก็บภาพผังเมืองหรือแผนที่ที่จัดแสดงไว้ดูตอนอยู่ข้างนอก
- มีอะไรสงสัยถามเจ้าหน้าที่ได้ หลายครั้งเขารู้ว่าโบราณสถานไหนเดินไปต่อจากตรงนั้นได้สะดวก
- ไม่แตะวัตถุจัดแสดง และไม่ใช้แฟลชในจุดที่มีป้ายห้าม
เรื่องวันเปิดปิดและการเข้าชม ให้ดูประกาศล่าสุดของกรมศิลปากรหรือเพจทางการของพิพิธภัณฑ์ทุกครั้งก่อนไป เพราะปรับเปลี่ยนได้
ก้าวออกมาข้างนอก เมืองหน้าตาเปลี่ยนไปอย่างไร
เมื่อพอรู้ว่าพระพุทธรูปแบบไหนเป็นงานช่างเชียงแสน เวลาเดินเข้าวัดเก่าในเมืองก็จะเริ่มสังเกตรูปทรงเจดีย์ ลายปูนปั้นที่ยังหลงเหลือ และตำแหน่งของวัดเมื่อเทียบกับกำแพงและแม่น้ำ วัดป่าสักกับวัดพระธาตุเจดีย์หลวงเป็นสองที่ที่คนนิยมไปต่อ เพราะยังเห็นโครงเจดีย์ได้ชัด
ชื่อสถานที่ก็บอกอะไรได้มาก คำว่าเวียงที่ติดอยู่ในชื่อหลายแห่งของจังหวัดผูกอยู่กับความเป็นเมืองที่มีกำแพงหรือคูล้อม ใครอยากรู้ต่อ ลองอ่านที่มาของคำเรียกอย่างเวียง ดอย และม่อนในชื่อบ้านของเชียงราย
วัดในเมืองเก่าอยู่ห่างกันในระยะที่สองล้อเหมาะที่สุด ถ้าอยากเชื่อมหลายจุดในวันเดียว มีเส้นทางปั่นเลาะแนวกำแพงไปจนถึงถนนริมโขงให้ลองตาม
จากของเก่าริมโขงถึงงานศิลปะในตัวเมือง
เชียงรายทุกวันนี้มีชื่อเรื่องงานศิลปะร่วมสมัยจากศิลปินที่อาศัยอยู่ในจังหวัด ถ้าเที่ยวสองวันติดกัน วันหนึ่งดูพระพุทธรูปงานช่างเชียงแสน อีกวันเข้าไปเดินดูผลงานของถวัลย์ ดัชนีในกลุ่มอาคารสีดำ จะเห็นว่าแรงบันดาลใจจากล้านนาเดินทางข้ามเวลามาถึงงานยุคใหม่อย่างไร
พิพิธภัณฑ์ระดับชาติในต่างจังหวัดหลายแห่งตั้งอยู่ในพื้นที่ที่มีประวัติของตัวเองอยู่แล้ว อย่างที่จันทบุรีซึ่งพิพิธภัณฑ์ของรัฐประจำจังหวัดตั้งอยู่ในเขตค่ายป้อมเก่า การดูของในตู้แล้วเดินออกมาเจอสถานที่จริงรอบตัว ทำให้ประวัติศาสตร์ไม่ได้อยู่แค่ในหนังสือเรียน และที่เชียงแสน สถานที่จริงนั้นก็คือเมืองเก่าที่รายล้อมพิพิธภัณฑ์อยู่นั่นเอง