ปี๋ใหม่เมืองในเชียงราย สงกรานต์แบบล้านนา ขนทรายเข้าวัด รดน้ำดำหัว และหลบร้อนกลางวัน
4 ตุลาคม 2569
สงกรานต์ที่เชียงรายต่างจากที่อื่นตรงไหน ถ้าไม่นับว่าน้ำในขันเย็นกว่า?
คำตอบอยู่ในชื่อที่คนเหนือเรียก ปี๋ใหม่เมือง คือการขึ้นปีใหม่แบบล้านนา การเล่นน้ำบนถนนเป็นแค่ส่วนที่คนนอกเห็นชัดที่สุด แต่ในบ้านและในวัด ยังมีพิธีอีกหลายอย่างที่คนเชียงรายทำกันมาตั้งแต่รุ่นปู่ย่า และคนมาเที่ยวก็เข้าไปร่วมได้ถ้ารู้จังหวะ
ก่อนน้ำจะเปียกถนน บ้านทุกหลังเริ่มจากการปัดกวาด
วันแรกของเทศกาลที่คนเหนือเรียกว่าวันสังขารล่อง เป็นวันส่งปีเก่าออกไป ชาวบ้านทำความสะอาดบ้าน ซักที่นอนหมอนมุ้ง และอาบน้ำสระผมให้สะอาด เหมือนปัดเอาสิ่งไม่ดีของปีที่แล้วทิ้งไว้ข้างหลัง
คนมาเที่ยวอาจไม่ได้เห็นภาพนี้ เพราะเกิดขึ้นหลังรั้วบ้าน แต่ถ้าพักโฮมสเตย์หรือบ้านเพื่อน ลองถามว่ามีอะไรให้ช่วยไหม การช่วยยกของหรือกวาดลานบ้านในวันนี้เป็นการเข้าร่วมเทศกาลที่ได้ใจเจ้าของบ้านมากกว่าการถือปืนฉีดน้ำ
เม็ดทรายที่ขนเข้าวัดคือการคืนสิ่งที่ติดเท้าออกไปตลอดปี
ประเพณีขนทรายเข้าวัดมาจากความเชื่อว่า ตลอดทั้งปีเราเดินเข้าออกวัดและพาทรายติดเท้าออกมา ช่วงปีใหม่จึงขนทรายกลับไปคืน แล้วก่อเป็นเจดีย์ทรายในลานวัด ประดับด้วยตุงกระดาษสีและดอกไม้ ทรายที่ได้ก็ใช้ประโยชน์ในวัดต่อไป
การถวายตุงหรือทานตุงก็เป็นอีกส่วนสำคัญ ตุงสีสดปักอยู่บนกองทรายไหวไปตามลม เป็นภาพที่สวยมากตอนเช้า ใครเห็นเจดีย์ทรายแล้วอยากรู้ว่ารูปทรงที่ชาวบ้านก่อเลียนแบบมาจากไหน ลองแยกทรงระฆังกับทรงปราสาทจากเจดีย์จริงในวัดเก่าเชียงแสน จะเห็นความเชื่อมโยงชัดขึ้น
การดำหัวไม่ใช่การสาดน้ำใส่ผู้ใหญ่
วันพญาวันเป็นวันทำบุญและเริ่มดำหัว ลูกหลานเตรียมสลุงหรือขันใส่น้ำส้มป่อย ดอกไม้ และของไปกราบผู้ใหญ่ที่เคารพ ขอขมาสิ่งที่อาจล่วงเกินไปในปีที่ผ่านมา แล้วรดน้ำลงบนมือท่านเบาๆ ผู้ใหญ่จะจุ่มมือลูบศีรษะตัวเองและให้พรกลับมา
ถ้าได้รับเชิญไปร่วม นั่งให้ต่ำกว่าผู้ใหญ่ รดน้ำทีละน้อยลงที่มือ ไม่ใช่ที่ศีรษะหรือหน้า และฟังคำให้พรจนจบ ตามวัดก็มีการสรงน้ำพระพุทธรูป ใช้น้ำอบหรือน้ำส้มป่อยเทลงในรางที่จัดไว้ ไม่ต้องเบียดเข้าไปเทใส่องค์พระเอง
กลางเมืองเปียกทั้งถนน แต่ไม่ใช่ทุกคนที่อยากเปียก
ในตัวเมืองมีช่วงที่ถนนกลายเป็นที่เล่นน้ำ เสียงเพลงดัง คนทุกวัยออกมาสาดกัน สนุกมากถ้าเล่นอย่างมีมารยาท ข้อที่คนเชียงรายขอกันทุกปีคือไม่สาดใส่คนขี่มอเตอร์ไซค์ เพราะล้มกันมามากแล้ว ไม่สาดพระสงฆ์ ผู้สูงอายุที่ไม่ได้ร่วมเล่น หรือคนที่เห็นชัดว่ากำลังไปทำงาน
ใช้น้ำสะอาด ไม่ใส่น้ำแข็งก้อน ไม่ประแป้งหน้าคนที่ไม่ยินยอม และเก็บมือถือไว้ในซองกันน้ำ ถ้าดื่มฉลอง ให้จบที่การเดินกลับหรือนั่งรถที่คนไม่ดื่มเป็นคนขับเท่านั้น ถนนช่วงเทศกาลมีอุบัติเหตุมากกว่าปกติ
บ่ายร้อนจัดเมื่อไหร่ ให้การหลบแดดเป็นส่วนหนึ่งของแผน
ปี๋ใหม่เมืองตรงกับปลายหน้าแล้ง แดดตอนบ่ายแรงมาก บางปีมีฝุ่นควันค้างอยู่ด้วย จัดวันให้ไปวัดและร่วมพิธีช่วงเช้า เล่นน้ำช่วงสายถึงเที่ยง แล้วกลับเข้าที่ร่มตอนบ่าย ดื่มน้ำเปล่าบ่อยๆ แม้ตัวจะเปียกอยู่ตลอด
บ้านคนเชียงรายช่วงนี้ลูกหลานกลับมาพร้อมหน้า แอร์ในบ้านแทบไม่ได้พักทั้งวันทั้งคืน ถ้าเสียกลางเทศกาลช่างก็หายาก บ้านที่เก็บใบรับประกันไว้และเคยทำความเข้าใจข้อตกลงประกันเครื่องปรับอากาศตั้งแต่วันติดตั้ง มักแจ้งซ่อมได้เร็วกว่าคนที่ต้องมานั่งค้นเอกสารตอนห้องร้อนจัด
คนที่อยากหนีร้อนขึ้นที่สูง สวนดอกไม้และพระตำหนักบนดอยตุง เป็นตัวเลือกที่อากาศดีกว่าในเมือง แต่ต้องเปลี่ยนเป็นชุดสุภาพที่แห้งก่อนขึ้นไป ไม่ใส่ชุดเปียกน้ำหรือเสื้อลายเทศกาลเข้าไปในพื้นที่แบบนั้น ส่วนใครติดใจบรรยากาศงานประเพณีแบบล้านนา ปลายปียังมีคืนเพ็ญที่คนเหนือลอยกระทงและจุดโคมตามกติกาของพื้นที่รออยู่
ถามคนเชียงรายว่าปี๋ใหม่เมืองช่วงไหนจำได้นานที่สุด น้อยคนจะตอบว่าตอนเปียกโชกกลางถนน ส่วนใหญ่นึกถึงตอนนั่งอยู่ตรงหน้าแม่อุ๊ยพ่ออุ๊ย ฟังคำให้พรยาวๆ ขณะน้ำส้มป่อยหยดจากมือท่าน