พญามังรายกับการสร้างเมืองเชียงราย ตำนาน อนุสาวรีย์ และวัดบนดอยจอมทอง
22 กันยายน 2569
ชื่อเชียงรายมาจากไหน และทำไมคนที่นี่ถึงพูดถึงพญามังรายด้วยน้ำเสียงเหมือนพูดถึงผู้ใหญ่ในบ้าน?
ลองนึกภาพตัวอย่างหนึ่ง สมมติว่ามีครอบครัวหนึ่งจากต่างจังหวัดมาพักในเมืองสามคืน ขับรถผ่านอนุสาวรีย์พ่อขุนเมงรายมหาราชทุกวันแต่ไม่เคยจอด เพราะคิดว่าเป็นแค่วงเวียนใหญ่ วันสุดท้ายมีเวลาว่างตอนเช้า จึงขึ้นไปวัดพระธาตุดอยจอมทองตามที่เจ้าของที่พักแนะนำ บนนั้นมีผู้เฒ่าคนหนึ่งนั่งพักอยู่ เล่าตำนานที่คนเชียงรายเล่าต่อกันมาว่า ครั้งหนึ่งช้างของพญามังรายหนีหายไป พระองค์ตามรอยมาจนถึงแถบดอยลูกนี้ แล้วเห็นว่าเป็นทำเลดี จึงสร้างเมืองขึ้นที่นี่ ขากลับ ครอบครัวนั้นจอดรถที่อนุสาวรีย์เป็นครั้งแรก และเห็นคนในเมืองมาวางดอกไม้ จุดธูปเทียนกันอย่างเงียบๆ
เรื่องนี้เป็นตัวอย่างที่แต่งขึ้น แต่สถานการณ์แบบนี้เกิดขึ้นจริงบ่อยมาก และมีบทเรียนอยู่ในนั้นหลายข้อ
ตำนานกับประวัติศาสตร์ ฟังได้ทั้งสองแบบ แต่วางไว้คนละที่
พญามังรายเป็นกษัตริย์ผู้สร้างเมืองเชียงราย และต่อมาได้สร้างเมืองเชียงใหม่ ส่วนนี้เป็นประวัติศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับกันทั่วไป ส่วนเรื่องช้างหนีมาถึงดอยเป็นตำนานที่เล่าปากต่อปาก แต่ละคนอาจเล่ารายละเอียดต่างกันไปบ้าง
ฟังตำนานด้วยความสนุกและความเคารพได้เต็มที่ แค่อย่านำไปเล่าต่อเหมือนเป็นข้อเท็จจริงที่มีหลักฐานชัดเจน ถ้าอยากรู้ลึกกว่านั้น ข้อมูลจากกรมศิลปากรและพิพิธภัณฑ์ในจังหวัดจะช่วยแยกสองส่วนนี้ออกจากกันได้
ไปดอยจอมทองก่อน แล้วค่อยไปอนุสาวรีย์
วัดพระธาตุดอยจอมทองตั้งอยู่บนเนินในตัวเมือง ขึ้นไปแล้วจะเห็นว่าทำไมคนสมัยก่อนให้ความสำคัญกับที่สูงและสายน้ำเวลาเลือกที่ตั้งเมือง ขึ้นไปช่วงเช้าที่อากาศยังเย็น ไหว้พระธาตุ เดินรอบลานวัดเงียบๆ แล้วค่อยลงมาที่อนุสาวรีย์ ลำดับนี้ทำให้เรื่องราวต่อกันได้ดีกว่าการไปอนุสาวรีย์ก่อน
ใครสนใจว่าชื่อสถานที่รอบตัวเล่าเรื่องอะไรไว้บ้าง ลองต่อด้วยความหมายของคำว่าเวียงที่อยู่ในชื่อสถานที่หลายแห่ง จะสนุกกับป้ายบอกทางขึ้นอีกเยอะ
ที่อนุสาวรีย์ ดูก่อนว่าคนท้องถิ่นทำอะไร
อนุสาวรีย์พ่อขุนเมงรายมหาราชเป็นที่ที่คนเชียงรายมาสักการะ ทั้งในวันสำคัญและวันธรรมดา แต่งกายสุภาพ ถอดหมวกและแว่นกันแดดเมื่อเข้าไปใกล้ ถ่ายรูปได้ แต่ไม่ควรทำท่าทางเล่นๆ หรือปีนขึ้นไปบนฐาน ถ้าจะนำดอกไม้ไปถวาย ซื้อจากร้านแถวนั้นได้
ระวังรถด้วย บริเวณนี้รถวิ่งผ่านตลอด ข้ามถนนตรงจุดที่ปลอดภัย และอย่าจอดรถขวางทางเพื่อลงไปถ่ายรูปแป๊บเดียว
อยากเข้าใจลึกขึ้น ต้องไปให้ไกลกว่าตัวเมือง และอ่านต่อ
เรื่องราวของล้านนาไม่ได้อยู่แค่ในตัวเมืองเชียงราย ทางเหนือของจังหวัดยังมีเมืองเก่าที่เหลือแนวกำแพงและวัดร้างให้เห็น การปั่นสองล้อลัดเลาะกำแพงโบราณของเชียงแสน ช่วยให้เห็นภาพเมืองล้านนาโบราณชัดขึ้น ส่วนคนที่อยากรู้ประวัติศาสตร์อีกช่วงหนึ่งของแผ่นดินแถบนี้ พิพิธภัณฑ์ฝิ่นที่สามเหลี่ยมทองคำ เล่าเรื่องที่ไม่ค่อยอยู่ในหนังสือเรียนไว้อย่างตรงไปตรงมา
หนังสือประวัติศาสตร์ล้านนาก็ยังมีออกใหม่อยู่เรื่อยๆ ทั้งงานวิชาการและหนังสืออ่านง่าย ใครอยากรู้ว่าช่วงนี้มีเล่มไหนน่าสนใจ ลองดูลิสต์หนังสือเล่มใหม่ที่ได้รับความสนใจในแต่ละเดือน แล้วเลือกเล่มที่เกี่ยวกับภาคเหนือมาอ่านต่อหลังกลับบ้าน
ถ้าอยู่เชียงรายได้แค่ครึ่งวันและตั้งใจมาเก็บรูปสวยเป็นหลัก เส้นทางตามรอยพญามังรายอาจยังไม่ใช่คำตอบ เลือกวัดที่มีงานศิลปะร่วมสมัยนอกเมืองจะคุ้มเวลากว่า แล้วเก็บเรื่องพญามังรายไว้สำหรับทริปที่มีเวลาให้นั่งฟังผู้เฒ่าเล่าเรื่องสักครั้ง