งานปักผ้าชาวเขาในเชียงราย ลายปักเมี่ยนและม้ง ดูงานปักมือกับงานเครื่องอย่างไร
3 กันยายน 2569
ยืนอยู่หน้าแผงผ้าในตลาด มือหนึ่งถือกระเป๋าปักลายแน่นเต็มผืน อีกมือถือใบที่ลายคล้ายกันแต่ราคาต่างกันหลายเท่า แม่ค้าบอกว่าใบแพงปักมือ ใบถูกปักเครื่อง แล้วเราจะรู้ได้อย่างไรว่าจริง และควรเลือกใบไหน
ในเชียงราย ชาวเมี่ยน (เย้า) ม้ง และอีกหลายกลุ่มชาติพันธุ์มีงานปักที่สืบกันมาในครอบครัว งานของเมี่ยนมักเป็นลายเรขาคณิตเล็กละเอียดเต็มพื้นผ้า ส่วนม้งมีทั้งงานปัก งานผ้าปะ และผ้าเขียนเทียน แต่ละบ้านแต่ละคนก็มีลายถนัดของตัวเอง ข้างล่างแยกเป็นคู่ สิ่งที่ควรทำกับสิ่งที่ไม่ควรทำ
ทำ: พลิกผ้าดูด้านหลังก่อนตัดสินใจ
งานปักมือ ด้านหลังมักมีปมด้าย รอยต่อด้าย หรือเส้นที่วิ่งไม่เรียบเท่าด้านหน้า แต่ละช่วงความแน่นของฝีเข็มต่างกันนิดหน่อย งานเครื่องด้านหลังมักเรียบเสมอกันทั้งผืน มีแผ่นรองหรือกาวติดอยู่ และลายซ้ำกันเป๊ะทุกจุด ขอแม่ค้าพลิกดูได้เลย คนขายงานมือจริงยินดีให้ดู
อย่า: ถือว่าลายเป๊ะคือฝีมือดี
ความเป๊ะไม่ใช่เกณฑ์เดียวของงานปัก ลายที่เบี้ยวนิดๆ หรือสีด้ายที่เปลี่ยนกลางทางเพราะด้ายเดิมหมด บอกว่ามีคนนั่งทำอยู่ตรงนั้นจริง งานเครื่องเองก็ไม่ใช่ของไม่ดี มันทำให้คนจำนวนมากซื้องานลายชาติพันธุ์ได้ในราคาที่จ่ายไหว แค่คนขายควรบอกตรงๆ ว่าเป็นแบบไหน
ทำ: ถามว่าใครปักและใช้เวลานานไหม
คำถามแบบนี้ไม่เสียมารยาท และมักได้เรื่องเล่าที่ทำให้ชิ้นงานมีความหมายขึ้นอีกมาก ถ้าได้ไปพักในหมู่บ้าน การซื้อจากคนทำโดยตรงคือทางที่เงินถึงมือเขามากที่สุด ใครวางแผนนอนบ้านพักบนดอยสักคืนสองคืน อาจได้เห็นแม่ๆ นั่งปักผ้าหน้าบ้านตอนบ่าย ขออนุญาตก่อนถ่ายรูปเสมอ
อย่า: เอาลายที่มีความหมายไปใช้ผิดที่โดยไม่ถาม
ลายบางลายมีความหมายทางวัฒนธรรม ใช้ในพิธีหรือบอกสถานะบางอย่าง เราอาจไม่รู้เลยว่าลายที่ชอบหมายถึงอะไร ก่อนเอาไปทำเป็นพรมเช็ดเท้า ปลอกหมอนอิง หรือพิมพ์ลงสินค้าขาย ถามคนทำว่าใช้แบบนั้นได้ไหม ถามครั้งเดียวกันความรู้สึกไม่ดีได้ทั้งสองฝ่าย
ทำ: สั่งทำถ้ามีเวลารอ
บางกลุ่มรับปักตามสีหรือขนาดที่ต้องการ ถามให้ชัดว่าใช้เวลานานเท่าไร ส่งอย่างไร และวางมัดจำแบบไหน ของที่ทำตามผู้ใช้มักพอดีกว่าของสำเร็จรูป แนวคิดเดียวกับนักฟุตบอลที่ยอมรอสนับแข้งซึ่งขึ้นรูปตามหน้าแข้งของตัวเองโดยเฉพาะ เพราะใส่แล้วไม่ขยับไม่เสียดสี ผ้าปักที่ทำตามขนาดโต๊ะหรือกระเป๋าที่เลือกสีเองก็เหมือนกัน ใช้ได้นานกว่าเพราะมันพอดีกับชีวิตเรา
อย่า: เทียบราคางานมือกับงานเครื่องตรงๆ
ราคาที่ต่างกันส่วนใหญ่คือเวลา งานมือชิ้นเล็กอาจใช้เวลาหลายวัน ชิ้นใหญ่นานกว่านั้นมาก การต่อราคางานมือลงไปเท่างานเครื่องเท่ากับขอให้คนทำทิ้งค่าแรงของตัวเอง ถ้างบจำกัด ซื้อชิ้นเล็กที่เป็นงานมือจริงหนึ่งชิ้น ดีกว่าชิ้นใหญ่ที่ไม่รู้ที่มา
งานปักต่างจากงานทอ ใครสนใจผ้าซิ่นและผ้าทอมือของคนไทลื้อ ลองอ่านเรื่องลายผ้าไทลื้อกับการซื้อจากกี่ทอของชุมชน ประกอบ จะเห็นว่าสองงานนี้ดูกันคนละวิธี
งานมือเหมาะกับใคร งานเครื่องเหมาะกับใคร
งานมือเหมาะกับคนที่อยากได้ของชิ้นเดียวในโลก ยอมจ่ายตามเวลาที่คนทำใส่ลงไป และจะใช้หรือเก็บไว้นาน งานแขวนผนังหรือผ้าคลุมโต๊ะที่ทุกคนในบ้านเห็นทุกวันคุ้มกับงานมือที่สุด เมืองที่เต็มไปด้วยศิลปินอย่างเชียงราย ตั้งแต่กลุ่มอาคารสีดำที่อาจารย์ถวัลย์สร้างไว้ไปจนถึงแผงผ้าในหมู่บ้าน ทำให้เห็นว่างานฝีมือกับงานศิลปะแยกจากกันไม่ขาด
งานเครื่องไม่ใช่ทางเลือกที่ผิด เหมาะกับของฝากจำนวนมาก ของใช้ที่จะซักบ่อยหรือใช้หนัก อย่างกระเป๋าใส่ของทุกวัน หรือคนที่อยากได้ลายแนวนี้แต่งบมีจำกัด ขอแค่รู้ว่าซื้ออะไรอยู่
แหล่งขายและกลุ่มที่รับสั่งทำเปลี่ยนไปตามช่วงเวลา ก่อนตั้งใจไปหมู่บ้านไหน ลองสอบถามที่ว่าการอำเภอ สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัด หรือเจ้าของที่พักที่รู้จักชุมชน ว่าตอนนี้กลุ่มไหนยังทำงานอยู่และไปเยี่ยมได้ช่วงไหน